नासाचे आमंत्रण: दक्षिण ध्रुवाजवळ चंद्रावर ISRO सहभागी होणार?

नासाने भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेला (ISRO) चंद्रावर दक्षिण ध्रुवाजवळ बांधल्या जाणाऱ्या ‘मून बेस’ कार्यक्रमात सहभागी होण्यासाठी आमंत्रित केले आहे, असे ‘द हिंदू’ वृत्तपत्राने म्हटले आहे. हे आमंत्रण गेल्या आठवड्यात ISRO मुख्यालयात झालेल्या नवव्या भारत-अमेरिका नागरी अंतराळ संयुक्त कार्यकारी गटाच्या बैठकीत, आर्टेमिस अॅकॉर्ड्स भागीदारीअंतर्गत देण्यात आले. हा तुकड्यांतुकड्यांनी बांधला जाणारा तळ चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ उभारला जाईल, जिथे सूर्यप्रकाश मुबलक आहे आणि कायमस्वरूपी सावलीत असलेल्या खड्ड्यांमध्ये पाण्याचा बर्फ साठलेला आहे. अंदाजे 2030 सालापर्यंत हा तळ दुसऱ्या खगोलीय पिंडावरील मानवजातीची पहिली वस्ती बनवण्याचे उद्दिष्ट आहे.

ही हालचाल भारत आणि अमेरिका यांच्यातील अंतराळ सहकार्य वाढवते, ज्यामध्ये ISRO च्या गगनयान अंतराळवीरांचे प्रशिक्षण आणि नासा-ISRO सिंथेटिक अपर्चर रडार सारख्या संयुक्त मोहिमांचा समावेश आहे. मात्र, हा कार्यक्रम एका व्यापक भू-राजकीय स्पर्धेचाही भाग आहे: नासाच्या अर्थसंकल्पीय प्रस्तावात या तळाला चंद्रावर अमेरिकेचे ‘वर्चस्व’ प्रस्थापित करण्याचे साधन म्हणून वर्णन केले आहे. चीन आणि रशियाने 2035 पर्यंत 17 देशांचा समावेश असलेला दक्षिण ध्रुवाजवळ आंतरराष्ट्रीय चंद्र संशोधन केंद्र (ILRS) बांधण्याची योजना जाहीर केली आहे. भारत, जो चीनसोबत ब्रिक्स अंतराळ संस्थांच्या बैठकीचे अध्यक्षपद भूषवतो, त्याला चंद्रावरील पायाभूत सुविधा पृथ्वीवरील युतींचा विस्तार होत असताना बाजू निवडण्याचा दबाव येऊ शकतो.