भगत राम तलवार: दुसऱ्या महायुद्धात पाच देशांसाठी हेरगिरी करणारा भारतीय हेर

नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांना १९४१ मध्ये ब्रिटिश भारतातून सुरक्षितपणे बाहेर काढण्यास मदत करणारे भारतीय हेर भगत राम तलवार यांनी दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जर्मनी, इटली, सोव्हिएत युनियन, ब्रिटन आणि जपान अशा पाच देशांसाठी हेरगिरी केली. ब्रिटीश पत्रकार मिहीर बोस यांच्या ‘द इंडियन स्पाय’ या पुस्तकात तलवार यांच्या कारकिर्दीचा उहापोह केला आहे. पीटर फ्लेमिंग यांच्या मार्गदर्शनाखाली ब्रिटीशांसाठी काम करताना तलवार यांनी नाझींना कसे फसवले याचा खुलासा यात करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे पीटर फ्लेमिंग यांचे भाऊ इयान फ्लेमिंग यांनीच पुढे जेम्स बाँड हे जगप्रसिद्ध पात्र निर्माण केले होते.

नेताजींना ब्रिटिश भारतातून सीमा ओलांडून अफगाणिस्तानात पोहोचवण्यात तलवार यांची भूमिका निर्विवाद आहे. मात्र त्यांच्या निष्ठा वारंवार बदलत गेल्यामुळे वाद निर्माण झाले. मिहीर बोस यांच्या मते तलवार सुरुवातीला कम्युनिस्ट विचारसरणीकडे झुकलेले असतानाही इटली आणि जर्मनीच्या गुप्तचर यंत्रणांचा वापर करत होते. जर्मनीने सोव्हिएत युनियनवर आक्रमण केल्यानंतर ते सोव्हिएत गुप्तचर यंत्रणेसाठी काम करू लागले. १९४२ मध्ये पीटर फ्लेमिंग यांनी त्यांना ब्रिटीश गुप्तहेर म्हणून नियुक्त केले आणि त्यांना ‘सिल्व्हर’ असे सांकेतिक नाव दिले. तलवार जर्मन रेडिओचा वापर करून बर्लिनला अहवाल पाठवत असत आणि ब्रिटीशांच्या माहितीनुसार त्यांना दिशाभूल करणारी माहिती देत असत.

जर्मन सरकारने तलवार यांना ‘आयर्न क्रॉस’ पुरस्काराने सन्मानित केले होते आणि त्यांच्या मोहिमांसाठी मोठी रक्कमही दिली होती. मात्र तलवार यांच्या हेरगिरीच्या व्याप्तीबद्दल नेताजींना कधीच माहिती नव्हती. तलवार यांचा वारसा आजही वादाच्या भोवऱ्यात आहे. एका बाजूला त्यांनी ब्रिटीशांसाठी नाझींची फसवणूक केली, तर दुसऱ्या बाजूला नेताजींच्या नेटवर्कमध्ये राहून त्यांनी ब्रिटीशांशी हातमिळवणी केल्याचा ठपका त्यांच्यावर टीकाकार ठेवतात.